छत्रपती शिवाजी महाराज

 

 प्रौढ प्रताप पुरंदर . . .

क्षत्रीय कुलावंतस् . . .

सिंहासनाधिश्वर . . . .

महाराजाधिराज . . . .

श्री छत्रपती शिवाजी महाराज  !!! 

शिवाजी हे नाव घेताच डोळ्यासमोर येते ते दणकट शरीर, बुद्धिमान, शौर्य व धैर्याची मूर्ती एक महान देशभक्त आणि कुशल प्रशासक. त्यांचे पुर्ण नाव शिवाजी शहाजी भोसले. मराठी साम्राज्याचे संस्थापक उत्कृष्ट योद्धा, आदर्श शासनकर्ता , सर्वसमावेशक, सहिष्णू राजा म्हणून भारतीय आणि विशेषत्वाने महाराष्ट्रीय इतिहासावर महत्वपूर्ण ठसा उमटवला. शिवाजी महाराज हे स्वतः धर्मनिष्ठ हिंदू राजे होते.

छत्रपती शिवाजी महाराज माहिती मराठी (Chatrapati Shivaji Maharaj Information in Marathi)

नाव (Name)	छत्रपती शिवाजीराजे शहाजीराजे भोसले
लोकांनी दिलेली पदवी	छत्रपती
जन्म स्थान (Place of Birth)	शिवनेरी किल्ला
जन्म दिनांक (Date of Birth)	19 फेब्रुवारी 1630
वय (Age)	50
आईचे नाव (Mother’s Name)	जिजामाता शहाजी राजे भोसले
वडिलांचे नाव (Father’s Name)	शहाजीराजे भोसले
राजघराणे	भोसले
राज्याभिषेक	6 जून 1674
राजधानी	रायगड किल्ला
पत्नी (Wife Name)	सईबाई, सोयराबाई, पुतळाबाई, काशीबाई, सकवारबाई, लक्ष्मीबाई, सगणाबाई, गुणवंतीबाई
मुले (Children Name)	छत्रपती संभाजी भोसले छत्रपती राजारामराजे भोसले अंबिकाबाई, कमळाबाई दीपाबाई, राजकुंवरबाई राणूबाई, सखुबाई
चलन	होन, शिवराई, (सुवर्ण होन, रुप्य होन)
मृत्यू (Death)	3 एप्रिल 1680

छत्रपती शिवाजी महाराज वंशावळ (Chatrapati Shivaji Maharaj Family Tree in Marathi)

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे लग्न आणि मुले (Marriage and children of Chhatrapati Shivaji Maharaj in Marathi)

वयाच्या १२ व्या वर्षी, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १४ मे १६४० रोजी सईबाई निंबाळकर यांच्याशी विवाह केला. त्यांचा विवाह पुण्यातील लाल महालात झाला, जिथे त्यांना हा मुलगा, संभाजी महाराज होते. संभाजी महाराज हे शिवाजी महाराजांचे ज्येष्ठ पुत्र आणि उत्तराधिकारी होते, त्यांनी १६८० ते १६८९ पर्यंत राज्य केले.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पालक:

• शहाजी भोंसले – वडील
• राजमाता जिजाबाई – आई

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे भाऊ/बहीण:

• संभाजी – शिवाजी महाराजांचा भाऊ
• व्यंकोझी – सावत्र भाऊ
• संताजी – सावत्र भाऊ

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पत्नी:

• सईबाई – पहिली पत्नी
• सोयराबाई
• सगुणाबाई
• पुतलाबाई
• लक्ष्मीबाई
• सकवारबाई
• काशीबाई
• गुणवंताबाई

छत्रपती शिवाजी महाराजांची मुले:

• धरमवीर संभाजी राजे – सईबाईंना जन्मलेला मुलगा
• राजाराम – सोयराबाईचा मुलगा
• सखुबाई, राणूबाई, अंबिकाबाई – सईबाईंना झालेल्या मुली
• दीपाबाई – सोयराबाईची मुलगी
• राजकुंवरबाई – सगुणाबाईची मुलगी
• कमलाबाई – सकवारबाईंची मुलगी

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नातू:

• शाहू महाराज (सातारा) – राणी येसूबाई आणि संभाजी यांचे पुत्र
• शिवाजी महाराज द्वितीय (कोल्हापूर) – राणी ताराबाई आणि राजाराम यांचा मुलगा
• संभाजी महाराज – राणी राजसबाई आणि राजाराम यांचे पुत्र

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पणतू:

• शिवाजी महाराज III
• रामराजा

आपल्या बुद्धिमत्तेने आणि हुशारीने त्यांनी विजापूरवर सत्ता स्थापन केली होती.

१६४० आणि १६४१ मध्ये परकीय राजांसह अनेक सम्राटांनी शहरावर आपले वर्चस्व लादण्यासाठी महाराष्ट्रातील विजापूरवर हल्ला केला. दरम्यान, महान आणि पराक्रमी शासक छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांचा प्रतिकार करण्याचा निर्धार केला आणि एक चमकदार रणनीती आखली ज्यात त्यांनी मावळ्यांना विजापूरच्या विरोधात एकत्र केले.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आदर्श, कार्यक्षम रणनीती आणि कल्पनांचा मावळ्यांच्या मनावर इतका ठसा उमटला की सर्वांनी त्यांना मनापासून पाठिंबा दिला. त्या विजापूरची स्थिती खरोखरच गंभीर होती, त्या वेळी, विजापूरला परस्पर संघर्ष आणि मुघल युद्धांचा सामना करावा लागला.

छत्रपती शिवाजी महाराज भोसले (1630 ते 1680) हे एक महान भारतीय राजा आणि रणनीतिकार होते. महाराजांनी 1674 मध्ये पश्चिम भारतात मराठा साम्राज्याचा पाया घातला. त्यासाठी महाराजांना मुघल साम्राज्याचा राजा औरंगजेबाशी लढावे लागले. एवढेच नाही तर विजापूरला आदिलशहा आणि इंग्रजांशीही लढावे लागले. 1674 मध्ये रायगड येथे महाराजांचा राज्याभिषेक झाला आणि ते मराठा साम्राज्याचे छत्रपती झाले.

 

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या शिस्तबद्ध आणि सुव्यवस्थित प्रशासकीय घटकांच्या मदतीने एक कार्यक्षम प्रगतीशील प्रशासन स्थापन केले. त्यांनी युद्धशास्त्रात अनेक नवनवीन शोध लावले आणि गनिमी कावा युद्धाची एक नवीन शैली, शिवसूत्र विकसित केले. त्यांनी प्राचीन हिंदू राजकीय व्यवस्था आणि न्यायालयीन शिष्टाचाराचे पुनरुज्जीवन केले.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म -

छत्रपती शिवाजी महाराज हे भारताचे महान योद्धे होते. ते मराठा साम्राज्याचे  राजाही होते. महाराजांचा जन्म 19 फेब्रुवारी 1630 रोजी शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. महाराजांचे वडील शहाजी भोसले हे विजापूर येथील सुलतानाच्या सैन्यात सेनापती होते आणि महाराजांच्या आई जिजाबाई या जाधव कुळात जन्मलेल्या प्रतिभावान स्त्री होत्या.

असे म्हटले जाते की जिजाबाईंनी शिवाई देवीला तिला बलवान पुत्र देण्यास सांगितले. म्हणूनच छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नाव शिवाजी ठेवले गेले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे चारित्र्य त्यांच्या पालकांसारखेच होते. महाराजांवर त्यांच्या पालकांचा खूप प्रभाव होता.

 

त्यांचे बालपण त्यांच्या आईच्या मार्गदर्शनाखाली गेले. त्यांची आई जिजाबाई यांनी महाराजांना राजकारण आणि युद्धाचे प्रशिक्षण दिले तसेच परकीय शक्तींवर हल्ला करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या शिस्तीचे प्रशिक्षण दिले. त्यांनी महाराजांच्या शिक्षणाची जबाबदारी घेतली आणि त्यांना युद्धकलेचे शिक्षण दिले. एवढ्या लहान वयातही महाराजांना हा सारा प्रसंग समजू लागला होता.

 

त्यांच्या हृदयात स्वराज्याची ज्योत पेटली. त्यांना  स्वतःचे राज्य उभे करायचे होते. महाराजांना आपल्या राज्याला स्वातंत्र्य मिळवायचे होते. महाराजांसोबत काही शूर आणि खरे  मित्रही होते ज्यांनी महाराजांना स्वराज्य स्थापनेसाठी मदत केली.

 

स्वराज्य निर्माण करण्याची इच्छा -

महाराजांचा जन्म शिवनेरी येथे झाला. शिवनेरीसोबतच त्यांचे बालपण माहुली आणि पुण्यात गेले . शहाजी महाराजांनी संपूर्ण महाराष्ट्राचा कारभार छत्रपती शिवाजी महाराज आणि जिजाबाई यांच्याकडे सोपवून त्यांना पुण्याला पाठवले. जहांगिरी व्यवस्था दादाजी कोंडदेव आणि शहाजी राजांनी नियुक्त केलेल्या काही निष्ठावंत सरदारांची देखरेख करत असे.

 

आई जिजाबाईं प्रमाणेच छत्रपती शिवाजी महाराजांमध्येही कणखरपणा, देशप्रेम आणि कठीण परिस्थितीतून बाहेर पडण्याचे ध्येय होते. या गुणांमुळेच छत्रपती शिवाजी महाराज घडले. आईकडून मिळालेली शिकवण आणि प्रेरणा छत्रपती शिवाजी महाराजांना स्वराज्य निर्माण करण्यासाठी प्रेरित करते. स्वराज्य म्हणजे स्वतःचे राज्य. आपल्या स्वराज्याचे रक्षण करायचे असेल तर किल्ले हवेत असे महाराजांना वाटत असे.

 

हे त्यांना  लहान वयातच कळले. दादोजी कोंडदेव यांच्या मृत्यूनंतर आता संपूर्ण महाराष्ट्राची जबाबदारी छत्रपती शिवाजी महाराजांवर होती.त्यांनी  हळूहळू किल्ले काबीज करण्यासाठी अनेक मोहिमा राबवल्या आणि त्या यशस्वीपणे पूर्ण केल्या. त्यांनी त्यांच्या वयातील शूर तरुणांना एकत्र केले आणि देशपांडे, देशमुख इत्यादींशीही त्यांचे वेगळे संबंध होते. महाराजांनी हळूहळू पुण्याच्या आजूबाजूचे काही उध्वस्त किल्ले आणि डोंगर काबीज करण्यास सुरुवात केली.

 

तोरणा किल्ला हा महाराजांचा पहिला काबीज केलेला किल्ला होता. त्यानंतर त्यांनी  राजगड आणि हळूहळू एकूण 360 किल्ले ताब्यात घेतले. त्यांना तानाजी मालसुरे, नेताजी पालकर, कान्होजी जेधे, येसाजी कंक, बाजीप्रभू देशपांडे, बाजी पासलकर आदी दिग्गज व्यक्तींची साथ होती.

 

स्वराज्य शपथ-

रायरेश्वर किल्ला स्वराज्याच्या शपथेचा साक्षीदार आहे. याच गडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची शपथ घेतली होती. ते फक्त 16 वर्षांचे असताना छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रायरेश्वर किल्ल्यावर स्वराज्य तोरण बांधले. हिंदवी स्वराज्य स्थापन करू इच्छिणाऱ्या छत्रपती शिवाजी महाराजांनी शूर तरुणांचा एक गट तयार केला ज्याला त्यांनी "मावळा" असे नाव दिले.

 

या मूठभर मावळ्यांच्या मदतीने त्यांच्यात धर्मप्रेम निर्माण करून त्यांच्याशी लढा दिला, स्वराज्याची संकल्पना शिकवली आणि  समजावून सांगितली. हिंदवी स्वराज्यासाठी मावळ्यांनी आपले रक्त सांडले. अवघ्या पन्नास वर्षांच्या कालावधीत त्यांनी विजापूर आणि दिल्लीच्या राजांना आपल्यापुढे झुकवले.

 

महाराजांनी रायरेश्वर किल्ल्यावर हिंदवी स्वराज्य स्थापनेची घोषणा केली त्यांचा राज्याभिषेक केला. हिंदू धर्माला हक्काचा राजा मिळाला. राज्यातील जनता छत्रपती शिवाजी महाराजांना आपले भविष्य सांगू लागली 

 

महाराजांनी हिंदू धर्मातील वेद, पुराणे आणि मंदिरे यांचे रक्षण केले आणि वयाच्या 16 व्या वर्षी महाराजांनी 27 एप्रिल रोजी कान्होजी जेधे, बाजी पासलकर, तानाजी मालसुरे, नरसप्रभु गुप्ते, सोनोपंत डबीर, सूर्याजी मालुसरे, येसाजी कंक, सूर्याजी काकडे सह रायरेश्वर मंदिरात जाऊन स्वराज्याची शपथ घेतली.

 

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा विवाह -

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा विवाह सईबाई निंबाळकर यांच्याशी 14 मे 1640 रोजी लाल महाल पुणे येथे झाला. महाराजांनी एकूण आठ विवाह केले. व्यावहारिक राजकारण चालू ठेवण्यासाठी महाराजांनी एकूण आठ विवाह केले. मराठा सरदारांना एका छत्राखाली आणण्यात महाराजांना यश आले.

छत्रपती शिवाजी महाराजांची पत्नी-

महाराजांचा पहिला विवाह सईबाई निंबाळकर यांच्याशी झाला. त्यांनी नंतर सोयराबाई मोहिते, पुतलाबाई पालकर, सकवारबाई गायकवाड, काशीबाई जाधव आणि सगुणाबाई शिंदे यांच्याशी विवाह केला. त्यांचा विवाहही गुणवंतीबाई इंगळे आणि लक्ष्मीबाई विचारे यांच्याशी झाला होता. सईबाईंनी एक मुलगा संभाजी (1657 ते 1689) आणि सोयराबाई यांना राजाराम (1670 ते 1700) यांना जन्म दिला. याशिवाय महाराजांना काही मुलीही होत्या.

 

तोरणा किल्ल्याची पहिली लढाई कशी जिंकली -

सतराव्या शतकात सामान्यतः गडावर किल्लेदारांच्या हातावर राज्य होते असे मानले जात होते. या वस्तुस्थितीमुळे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपल्या प्रदेशातील अनेक किल्ले काबीज केले आणि काही नवीन किल्लेही बांधले. प्रचंडगडही छत्रपती शिवाजी महाराजांनी काबीज केले आणि त्याचे नाव बदलून तोरणा ठेवण्यात आले.

 

वयाच्या सोळाव्या वर्षी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य स्थापनेचा निर्णय घेतला होता. त्यासाठी महाराजांना अधिकाधिक किल्ले आपल्या ताब्यात हवे होते, म्हणून त्यांनी तोरणा किल्ला आधी ताब्यात घेण्याचे ठरवले. त्यावेळी तोरणा किल्ला विजापूरच्या आदिलशहाच्या ताब्यात होता.

 

महाराजांनी 1645 मध्ये स्वराज्याची शपथ घेतली आणि त्यानंतर 1647 मध्ये कान्होजी जेधे, बाजी पासलकर, तानाजी मालुसरे, सूर्याजी मालुसरे, सूर्याजी काकडे, येसाजी कंक, बापूजी मुदगल, सोनोपंत डबीर यांनी किल्ला ताब्यात घेऊन स्वराज्य तोरण बांधले. आणि प्रचंडगड किल्ल्याचे नाव त्याने तोरणा असे ठेवले.

 

दरम्यान, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोंढाणा (सिंहगड आणि पुरंदर) हे किल्लेही आदिलशहाकडून काबीज करून पुणे प्रांतावर आपले पूर्ण वर्चस्व सिद्ध केले. एवढेच नव्हे तर तोरणा किल्ल्यासमोरील मुरुंबादेवाचा डोंगरही महाराजांनी ताब्यात घेऊन त्याची डागडुजी करून त्याचे नाव बदलून राजगड ठेवले. आणि हे सर्व छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वयाच्या सतराव्या वर्षी केले होते.

 

राज्याचा विस्तार -

ज्या वेळी विजापूर राज्य अंतर्गत कलह आणि परकीय आक्रमणाच्या काळातून जात होते, तेव्हा महाराजांनी त्यांची सेवा करण्याऐवजी साम्राज्याच्या सुलतानविरुद्ध रणनीती आखण्यास सुरुवात केली. मावळ प्रदेश पश्चिम घाटाला लागून आहे आणि 150 किमी लांब आणि 30 किमी रुंद आहे. त्यांच्या संघर्षमय जीवनामुळे त्यांना एक कुशल योद्धा मानले जाते. या भागात मराठा आणि इतर जातीचे लोकही राहत होते.

 

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या सर्व जातींच्या लोकांना मावळ्यांच्या नावाने संघटित केले आणि त्यांच्याशी संपर्क करून त्यांची ओळख करून घेतली. त्यांनी युवकांना आणून किल्ल्याचे बांधकाम सुरू केले.पुढे मावळ्यांचे सहकार्य छत्रपती शिवाजी महाराजांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरले. त्या वेळी विजापूर घुसखोरी आणि मुघल आक्रमणांनी त्रस्त होते.विजापूरच्या सुलतान आदिलशहाने अनेक किल्ल्यांमधून आपले सैन्य काढून घेतले आणि ते स्थानिक राज्यकर्त्यांच्या किंवा सरंजामदारांच्या स्वाधीन केले.

 

आदिलशहाच्या आजारपणाची आता विजापूरमध्ये चर्चा होऊ लागली आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांनी परिस्थितीचा फायदा घेत विजापूरमध्ये प्रवेश करण्याचे ठरवले. पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी विजापूरचे किल्ले काबीज करण्यास सुरुवात केली. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी प्रथम तोरणा किल्ला ताब्यात घेतला आणि नंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रोहिडेश्वर किल्ला ताब्यात घेतला.

 

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपल्या एका दूताला आदिलशहाकडे पाठवले आणि सांगितले की, मी तुला आधीच्या किल्ल्याचा रखवालदारापेक्षा जास्त पैसे द्यायला तयार आहे. त्यामुळे हा प्रदेश काबीज करण्यासाठी महाराजांनी आदिलशहाच्या काही सरदारांना आपल्या बाजूने सामील होण्यासाठी आधीच लाच दिली होती.

 

तेथून 10 किमी अंतरावर राजगडचा किल्ला होता. तिथे छत्रपती शिवाजी महाराजांना  पकडले आणि आदिलशहाला ते मिळाले तेव्हा त्याने शाहजी राजाला छत्रपती शिवाजी महाराजांवर लक्ष ठेवण्यास सांगितले. पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी चाकण किल्ला ताब्यात घेऊन कोंढाणा किल्ला जिंकला.

 

 औरंगजेबाने मिर्झा राजा जयसिंगला छत्रपती शिवाजी महाराजांचे 23 किल्ले ताब्यात घेण्यासाठी पाठवले आणि पुरंदर किल्लाही उद्ध्वस्त केला.त्यावेळी महाराजांना आपला मुलगा संभाजी याला मिर्झा राजा जयसिंगच्या स्वाधीन करावे लागले. म्हणून महाराजांनी कोंढाणा किल्ला ताब्यात घेतला. तानाजी मालसुरे यांना  कोंढाणा किल्ल्यावर वीर मरण आले , म्हणून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्याला सिंहगड असे नाव दिले.

 

शहाजी राजेंना सुपा व पुण्याची जहागीरदारी देण्यात आली.सुपाचा किल्ला महादजी निळकंठरावांच्या ताब्यात होता. महाराजांनी रात्री सुपे किल्ल्यावर हल्ला करून किल्लाही ताब्यात घेतला.बाजी मोहिते यांना कर्नाटकात शहाजी राजांकडे पाठवले.

 

त्यांचे सैन्यही छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात सामील झाले. त्याच वेळी पुरंदर किल्ल्याचा सरदार मरण पावला आणि त्याच्या तीन मुलांमध्ये गडाच्या वारसासाठी भांडण झाले. दोन भावांच्या निमंत्रणावरून छत्रपती शिवाजी महाराज पुरंदर किल्ल्यावर पोहोचले

 

महाराज  हे 1647 पर्यंत चाकण नीरा प्रदेशाचे राज्यकर्ते होते. महाराजांचे सैन्य आता वाढू लागले होते म्हणून त्यांनी रणांगणात उतरण्याचा निर्णय घेतला. महाराजांनी घोडदळ तयार करून आबाजी सौंदरच्या नेतृत्वाखाली सैन्य कोकणात पाठवले. लुटलेली सर्व मालमत्ता रायगडमध्ये सुरक्षित ठेवण्यात आली होती.कल्याणच्या राज्यपालाच्या सुटकेनंतर छत्रपती शिवाजी महाराज कुलाब्याच्या दिशेने निघाले.

 

अफझलखानाचा वध-

महाराजांच्या शौर्यामुळे किल्ला काबीज करण्याच्या त्यांच्या हालचालींना वेग आला. त्यामुळे मुघल, निजाम आणि आदिलशाही यांच्यात अराजक माजले होते. म्हणूनच आदिलशहाने इ.स. 1659 मध्ये आपल्या दरबारात छत्रपती शिवाजी महाराजांची हत्या  करण्याचा निर्णय घेतला. आदिलशहाला आपल्या सैनिकांवर खूप राग आला आणि म्हणूनच त्याने आपल्या सैनिकांना आव्हान दिले की तुमच्यापैकी कोणी एक छत्रपती शिवाजी महाराजांना मारेल. तेवढ्यात अफझलखान नावाचा शिपाई पुढे आला आणि त्याने महाराजांना ठार मारण्याची प्रतिज्ञा घेतली.  .

 

अफझलखान महाराजांचा पराभव करण्यासाठी मोठ्या सैन्यासह निघाला. वाटेत तो हिंदू धर्मातील सर्व मंदिरे उध्वस्त करू लागला आणि गरिबांनाही त्रास देऊ लागला. वाईला पोहोचल्यावर महाराजांनी त्यांना प्रतापगडावर भेटायचे ठरवले. अफजलखान प्रतापगडच्या पायथ्याशी बसला होता.

 

भेटीच्या दिवशी अफझलखान म्हणत होता की महाराजांनी स्वतः भेटायला यावे. भेटायची वेळ झाली. अफजलखान फसवणूक करणारा होता. म्हणूनच महाराजानी  वाघनखे आपल्या चिलखत मध्ये लपवून ठेऊन आई  जिजाबाईंच्या चरणांना स्पर्श करून आशीर्वाद घेतले.

 

महाराज अफजलखानाला भेटायला गेले. महाराजांसोबत जीवा महाल आणि अफझलखानचा सरदार सय्यद बंडा हा त्याचा विश्वासू सरदार होता. प्रतापगडच्या पायथ्याशी अफझलखानाने बांधलेल्या छावनीत भेटायचे ठरले.

 

अफजल खानाने छत्रपती शिवाजी महाराजांना भेटण्याचा निरोप पाठविला. छत्रपती शिवाजी महाराजांना त्याच्याघातपाती स्वभावाची जाणीव होती.भेटीसाठी कोणतेही हत्यार कोणाकडे नसतील आणि दोन्ही पक्षाचे 10 अंगरक्षक असतील त्या अंगरक्षकांपैकी एक शामियानाच्या बाहेर थांबेल.अशी अट ठरली. 

 

भेटीच्या वेळी अफजलखान वेळेआधीच शामियानेत पोहोचला.शामियाना मोठा होता. निःशस्त्र भेटायचे असे ठरले होते. तरी ही अफजलखानाने आपल्या अंगरख्याखाली कट्यार लपवून ठेवली होती. अफजल खान काही कट कारस्थान करून घात पात करेल ह्याचा अंदाज छत्रपती शिवाजी महाराजांना आला होता. म्हणून त्यांनी देखील आपल्या अंगरख्याखाली चिलखत घातले ,जिरेटोप खाली शिरस्त्राण घातले आणि मुठीत सहज न दिसणारी अशी वाघनखे लपविली होती.दोघांचे वकीलच बरोबर असतील असे ठरले. अफजल खानाची उंचीपुरी देहयष्टी होती तरी ही छत्रपती शिवाजी राजे न घाबरता शामियानात पोहोचले. शिवरायांना बघून या शिवबा आमच्या मिठीत या असं म्हणत अफजल खानाने मिठी मारण्यासाठी हात पसरविले आणि त्यांना जवळ बोलविले. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्याला मिठी मारली. अफजल खान ने त्यांना आपल्या बाहुपाशेत घेण्याचा प्रयत्न केला आणि अफजल खानाने लपविल्या कट्यारने छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पाठीत वार केला आणि त्यांना आपल्या काखेत दाबण्याचा प्रयत्न केला. छत्रपती शिवाजी महाराज पूर्वी पासून सावध होते. अफजल खानाच्या प्रहाराने छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपल्या मुठीतील वाघनखे काढून  त्याच्या पोटात घुसवून त्याच्या आतड्याचं बाहेर काढल्या आणि त्याला ठार केले. 

 

अशा प्रकारे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी अफजलखानाचा आपल्या बुद्धी कोशल्यतेने वध केला. अफजलखानाने "दगा दगा" म्हणत आकांत केला त्याच्या आवाजाला ऐकून बाहेर उभारलेला सय्यद आत आला अफजल खान ला ठार झालेले बघून त्याने दांडपट्ट्याने छत्रपती शिवाजी महाराजांवर हल्ला करण्याच्या प्रयत्न केला. तो पर्यंत जिवा महालाने त्याच्या वाराला निष्फळ करून त्याच्या वर मागून हल्ला करून सय्यद ला ठार मारून छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या प्राणाचे रक्षण केले. "होता जिवा म्हणून वाचला शिवा "असे म्हणतात.  झाडीत लपलेल्या सर्व मावळांनी अफजलखानाच्या सैन्यावर हल्ला करून त्यांना पळवून लावले. .

 

अफझलखानाचा मुलगा फजलखान आणि त्याचे काही सैन्यही वाईच्या मुख्य छावणीत पोहोचले होते, परंतु छत्रपती शिवाजी महाराजांचा हा पराक्रम पाहून संपूर्ण सैन्य, हत्ती आणि घोडेस्वार सोडून ते पळून गेले.

 

पन्हाळा वेढा -

अफझलखानाच्या हत्येने आदिलशाही दरबारात खळबळ उडाली. आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाची गाथा विजापुरातही पोहोचली होती. त्यामुळे आता आदिलशाही आणि मुघलांचे हाल होत असताना त्यांना छत्रपती शिवाजी महाराजांची खूप भीती वाटत होती. आदिलशाहीने लवकरात लवकर छत्रपती शिवाजी महाराजांना वाटेतून काढण्याचे  ठरवले.अफझलखानाच्या वधानंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोल्हापुरातील पन्हाळा किल्ला जिंकला.

 

आदिलशाहीला हा एक वेगळाच धक्का होता. वाई ते पन्हाळा पर्यंतचा मोठा भूभाग आता मराठा साम्राज्यात सामील झाला होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांना रोखण्यासाठी अफझलखानाचा मुलगा फजल खान आणि विजापूर येथील रुस्तम-ए-जमान या दोघांनी मराठा साम्राज्यावर कूच केले.

 

18 डिसेंबर 1659 रोजी महाराजांनी केवळ 5000 सैनिकांसोबत लढून दोघांचा पराभव केला. या दोघांच्या पराभवाने आता आदिलशाही सैन्य पेटले होते. आणि म्हणूनच छत्रपती शिवाजी महाराजांचा पराभव करण्यासाठी आदिलशहाने सिद्धी जोहरला पाठवले.

 

सिद्धी जौहरसोबत 20,000 घोडदळ,  40,000 पायदळ आणि तोफखाना होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मिर्झाच्या किल्ल्याला वेढा घातला, पण सिद्धी जौहर मराठा साम्राज्यावर कूच करत असल्याचे कळताच, शिवाजी महाराज 2 मार्च 1660 रोजी पन्हाळगडावर आले. सिद्दी जौहरने पन्हाळगडाला वेढा घातला.

 

सिद्धीने पन्हाळ किल्ल्यावर गोळीबार सुरू केला पण पन्हाळ किल्ल्याची उंची कमी झाल्यामुळे त्याचा उद्देश फसला. सिद्धीने मराठी इंग्रजांकडून लांब पल्ल्याच्या तोफा आणि दारूगोळा खरेदी केले  आणि इंग्रजांनी महाराजांशी केलेला शांतता करार मोडून सिद्दी जौहरला मदत केली. 10 मे 1660 रोजी सिद्धीने पन्हाळगडावर पुन्हा गोळीबार सुरू केला.

वेढा इतका गंभीर होता की महाराजांना वाटले की पाऊस जवळ येत असल्याने हा वेढा फार काळ टिकणार नाही. मात्र सिद्धी जोहरने पाऊस टाळण्यासाठी तिच्या छावणीवर गवत टाकण्यास सुरुवात केली होती. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमामुळे आदिलशहा संतापला, म्हणून आदिल शहाने मुघलांची मदत घेतली आणि औरंगजेबाने शाहिस्तेखानला 77,000 घोडदळ आणि 30,000 पायदळ स्वराज्यावर आक्रमण करण्यासाठी पाठवले.

 

पण आता आपले स्वराज्य धोक्यात आले होते. एका बाजूला सिद्धी आणि दुसऱ्या बाजूला शाहिस्तेखान. 9 मे 1660 रोजी शाहिस्तेखानाने पुण्यातील लाल महालात तळ ठोकला. त्याच लाल महालात जिथे आपले छत्रपती शिवाजी महाराज लहानाचे मोठे झाले. जिथे जिजाबाईंनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना संस्काराची शिदोरी दिली.आता शाहिस्तेखाना त्याच लाल महालात ठार मांडून बसला होता. त्याने तेथील लोकांवर अत्याचार करण्यास सुरुवात केली.

 

वेढा तीव्र झाल्यावर नेताजी पालकरांनी थेट विजापूरवर हल्ला केला पण विजापूरच्या सैन्याने त्यांचा पराभव केला. आता जिजाबाईंना शिवबाची फार काळजी वाटत होती. कारण आता पाऊस सुरू होणार होता आणि वेढा होण्यास जवळपास तीन महिने बाकी होते.

 

म्हणून जिजाबाईंनी स्वतः शस्त्र उचलून पन्हाळ्याचा वेढा तोडण्याचा निर्णय घेतला पण नेताजी पालकरांनी जबाबदारी घेतली. नेताजी पालकर यांनी सिद्धी हिलाल आणि त्यांचा मुलगा सिद्धी वाहवाह यांच्यासह पन्हाळागडावर हल्ला केला. पण ते अपयशी ठरले.

 

आता सर्वांना आणि जिजाबाईंना शिवबाची काळजी वाटत होती पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी एक युक्ती सुचवली. त्यांनी 12 जुलै 1960 रोजी त्यांचे वकील पंत यांचेकडून एक पत्र घेऊन सिद्धी जोहर यांना पाठवले. आणि सर्व कमावलेले पैसे आणि किल्ले तुमच्या ताब्यात येण्यास तयार आहेत.

 

हे पत्र वाचून मोगलांना खूप आनंद झाला आणि इतके दिवस सुरू असलेला वेढा त्यांनी कमी केला. या संधीचा फायदा घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रात्री पन्हाळगड सोडून विशाल गडावर जाण्याचा निर्णय घेतला. किल्ल्यावरील 8000 सैनिकांपैकी सुमारे 600 प्रमुख मावळ्यांसह त्यांनी विशालगडावर जाण्याचा निर्णय घेतला. त्यासाठी महाराजांनी दूरचा मार्ग निवडला.

 

महाराजांनी विशाळगडाकडे वाटचाल सुरू केली होती. महाराज पन्हाळगडातून पळून गेल्याची बातमी सिद्दी जौहरला समजताच त्याने आपले काही सैन्य पाठीमागे पाठवले आणि तो स्वतः गजापूर घाटातून महाराजांच्या पाठीमागे निघाला, पण त्याने आधीच प्रचंड किल्ल्याला वेढा घातला होता.या साठी त्यांनी वेळ वाया घालवला नाही.

 

सिद्धी जोहर गजापूर घाटावर पोहोचेपर्यंत बाजीप्रभू देशपांडे यांनी महाराजांना 300 मावळ्यांसह विशालगडावर जाण्यास सांगितले होते आणि ते स्वतः 300 मावळ्यांसह गजापूर घाटात थांबले होते. 12 जुलैच्या रात्री छत्रपती शिवाजी महाराज निघाले आणि दुसऱ्या दिवशी सहा वाजता विशालगडावर पोहोचले.

 

या युद्धात बाजीप्रभूंवर हल्ला करण्यात आला आणि अनेक मावळे मारले गेले, पण बाजीप्रभू शेवटपर्यंत लढत राहिले. त्यांनी सिद्दी जोहरला घाट ओलांडू दिला नाही, ते फक्त महाराजांच्या भव्य किल्ल्यावर पोहोचण्याची वाट पाहू लागले. महाराज विशालगडावर पोहोचताच तोफांचा आवाज आला आणि महाराज सुरक्षितपणे विशालगडावर पोहोचल्याचे बाजीप्रभूंनी ऐकले आणि त्याचवेळी बाजीप्रभूंनी प्राण सोडले.

बाजीप्रभू आणि अनेक मावळ्यांच्या रक्त आणि बलिदानामुळे ही खिंड पवित्र झाली आणि गजापूर खिंड पावनखिंड म्हणून ओळखली जाऊ लागली.

 

सुरतची लूट-

सुरतच्या या विजयानेछत्रपती शिवाजी महाराजांची प्रतिष्ठा वाढली. सहा वर्षे शाहिस्तेखानाने दीड लाख सैनिक घेऊन आपल्या स्वातंत्र्याची वाट धरली. चालू असलेल्या युद्धामुळे स्वराज्याच्या तिजोरीत खिंड पडली होती.त्याचा विचार करण्याची मुघलांना गरज नव्हती कारण त्यांनी आपले स्वराज्य लुटले होते आणि ते आरामात जगत होते.

 

सुरत हे पाश्चात्य व्यापाऱ्यांसाठी बंदर आणि भारतीय मुस्लिमांसाठी हजचे प्रवेशद्वार होते. त्यावेळी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी 6000 सैनिकांसह 1664 मध्ये सुरतच्या व्यापाऱ्यांना लुटले. ही लूट महाराजांनी वृद्ध, स्त्रिया आणि लहान मुलांना न मारता केली होती आणि त्यांना सर्व धार्मिक बाबींची माहिती होती, म्हणजेच त्यांनी चर्च नष्ट न करता लूट केली होती. या लुटीतून दोन गोष्टी सोप्या झाल्या, एक म्हणजे मुघल सत्तेला आवाहन करणे आणि दुसरी स्वराज्याच्या तिजोरीत वाढ करणे.

 

पुरंदरचा तह -

छत्रपती शिवाजी महाराजांची प्रगती पाहून आदिलशहा अस्वस्थ झाला आणि त्याने शहाजी राजांना छत्रपती शिवाजी महाराजांवर लक्ष ठेवण्यास सांगितले परंतु छत्रपती शिवाजी महाराजांनी शहाजी महाराजांची पर्वा न करता आपली सत्ता चालू ठेवली. मग आदिलशहाने १६४९ मध्ये शाहजी राजांना कैद केले. आदिलशहाचे बहुतेक किल्ले छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या ताब्यात असल्याने, आदिलशहाने छत्रपती शिवाजी महाराजांवर लक्ष ठेवण्यासाठी फतेहखानची नेमणूक केली.

 

या लढाईसाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पुरंदर किल्ला निवडला पण त्यावेळी पुरंदर किल्ला त्यांच्या मराठ्यांच्या ताब्यात नसून त्यावेळी महादजी निळकंठरावांच्या ताब्यात होता. वडील आदिलशहाच्या ताब्यात आणि दुसरीकडे फतेहखानामुळे त्यांचे स्वराज्य धोक्यात आलेले छत्रपती शिवाजी महाराज अत्यंत कठीण परिस्थितीत होते. त्याच वेळी पुरंदर किल्ल्याचा किल्लेदार मरण पावला आणि त्याच्या तीन मुलांमध्ये किल्ला ताब्यात घेण्यासाठी भांडण झाले.

 

यावेळी शिवाजी महाराजांनी प्रवेश केला. मराठ्यांनी फतेहखानाशी युद्ध करून हा किल्ला जिंकला. या युद्धात शिवाजी महाराजांना मोठे यश मिळाले. नंतर, 1655 मध्ये, नेताजी पालकर, एक निष्ठावंत सरदार, किल्ल्याचा प्रमुख म्हणून नियुक्त झाला. महाराज इथेच थांबले नाहीत, तर पश्चिम किनार्‍यावरील सुरत बंदरातील प्रमुख शहरांमध्ये प्रवेश केला.

 

सुरतेची लूट आणि शाहिस्तेखानच्या पराभवामुळे औरंगजेबाला राग आला आणि शिवाजी महाराजांचा पराभव करण्यासाठी मिर्झा राजा जयसिंगने त्याला नियुक्त केले.

 

जयसिंगाच्या बरोबर असलेल्या दिलरखानने वज्रगडावरून पुरंदरवर गोळीबार सुरू केला आणि पुरंदर पडला. मग मुघल सैन्य किल्ल्यात घुसले आणि खानाने मुरारबाजीशी माची येथे युद्ध केले. मुरारबाजीचा पराभव झाला आणि पराभव अटळ होता. या तहसीलमध्ये महाराजांनी 23 किल्ले दिले.

 

आग्रा ला भेट -

महाराजांचे जीवन अत्यंत कठीण होते. एक संकट दूर झाले आहे आणि दुसरे संकट त्यांची वाट पाहत आहे.1666 मध्ये औरंगजेबाने महाराजांना विजापूरच्या आक्रमणावर बोलण्यासाठी दिल्लीला बोलावले. नवीन वर्षासाठी महाराज संभाजीसह दिल्लीला पोहोचले.

 

मात्र, दरबारात पोचल्यावर औरंगजेबाचा अपमान त्यांना सहन झाला नाही, म्हणून ते  ताबडतोब दरबारातून निघून गेले, पण औरंगजेबाने त्यांना अटक करण्यासाठी आपले सैनिक पाठवले आणि त्यांना अटक केली आणि लवकरच त्यांना आग्रा येथे मिर्झा .जयसिंगचा मुलगा राजे रामसिंग यांच्याकडे पाठवले.

 

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमामुळे आणि शौर्यामुळे सर्वजण छत्रपती शिवाजी महाराजांना घाबरत होते. मिर्झा राजे रामसिंग यांनाही हीच भीती होती. म्हणूनच त्यांनी महाराजांवर करडी नजर ठेवली. आता महाराजांची सुटका करणे थोडे अवघड वाटू लागले. पण प्रत्येक वेळी महाराजांनी चांगली कल्पना सुचली. महाराजांनी आजारी असल्याचे नाटक केले. त्यांची तब्येत बरी नसताना तेथून त्यांना फळे मिळू लागले .

 

यापूर्वी या पेट्यांची अत्यंत कसून तपासणी करण्यात येत होती मात्र काही काळानंतर तपासणीत काही निष्काळजीपणा दिसून आला. तेव्हा छत्रपती शिवाजी महाराज आणि संभाजी महाराजांनी या संधीचा फायदा घेत पेटी न तपासता आत जाऊन एका पेटीत बसून पळ काढला. त्यांच्या जागी त्यांचे विश्वासू सरदार हिरोजी फर्जद यांनी त्यांचे  कपडे घातले आणि खोलीत झोपले जेणेकरून महाराजांच्या अंगठीच्या खुणा दिसतील.

थोड्या अंतरावर आल्यावर महाराजही पहारेकऱ्यांना रणशिंग फुंकून पळून गेले. खोलीत काहीच हालचाल दिसली नाही तेव्हा सैनिकांनी ने शोधाशोध सुरू केली. त्यानंतर छत्रपती शिवाजी महाराजही येथून पळून गेल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. छत्रपती शिवाजी महाराज हातून निसटल्याच्या 24 तासांनंतरच त्यांना हे समजले. वेश बदलून  छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्यात न जाता मथुरेला पोहोचून आपले काही निष्ठावंत सरदार व संभाजी राजांना पाठवले.

 

त्यानंतरही महाराजांना खूप काळजी घ्यावी लागली कारण ते स्वतः अनेक अडचणी पार करून येथे पोहोचले. एवढेच नव्हे तर महाराजांनी स्थापन केलेल्या अष्ट प्रधान मंडळाने महाराजांच्या गैरहजेरीत स्वराज्याचे कार्य उत्तम प्रकारे केले होते.

 

महाराष्ट्रात परतल्यानंतर हालचाली-

आता छत्रपती शिवाजी महाराज महाराष्ट्रात परतले होते. आता दिल्लीला झालेल्या अपमानाचा बदला घेण्याची वेळ आली होती. त्याचप्रमाणे त्यांनी प्रथम कोंढाणा किल्ला जिंकण्याचा निर्णय घेतला. कोंढाणाच्या लढाईत आपण यशस्वी झालो पण आपले शूरवीर तानाजी मालुसरे यांना वीरमरण पावले. उरलेले किल्लेही महाराजांनी  यशस्वीपणे काबीज केले.

 

मुघल-मराठा संघर्ष-

औरंगजेबाचे उत्तर भारतात सम्राट होण्याचे स्वप्न अधुरेच राहिले. हे स्वप्न पूर्ण होत नाही हे लक्षात येताच त्याने आता दक्षिणेकडे पाहण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळेच औरंगजेबाला छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पराक्रम, त्यांचे वर्चस्व याची चांगलीच कल्पना होती. म्हणून त्याने आपल्या काका शाहिस्तेखानला दक्षिणेचा सुभेदार केले.शाहिस्तेखानने दीड लाखांच्या फौजेसह स्वराज्यावर कूच केले.

 

पुण्यातील लाल महालात त्यांनी तळ ठोकला. तसेच त्यांनी तिक्कडच्या लोकांचा छळ केला म्हणून शिवाजी महाराजांनी त्यांना धडा शिकवण्याचा निर्णय घेतला. आणि त्याने आपल्या 300 सैनिकांसह शाहिस्तेखानवर कूच केली. रात्री जेव्हा त्यांनी लढाई सुरू केली तेव्हा शाहिस्तेखान वाचला पण त्याने चार बोटे गमावली.

 

या युद्धात शाहिस्तेखानचा मुलगा आणि असंख्य सैन्यही शहीद झाले. शाहिस्तेखानामुळे संपूर्ण राज्य स्वराज्याच्या प्रतीक्षेत होते याचा बदला घेण्याचे महाराजांनी ठरवले होते. महाराजांनी सुरतेचा पाडाव करण्याचा निर्णय घेतला.

 

पन्हाळा आणि पुरंदरच्यासंधी मुळे औरंगजेबाला राग आला आणि म्हणून त्याने महाराजांना चर्चेसाठी दिल्लीला बोलावले पण तिथे गेल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराजांना अपेक्षित आदर न मिळाल्याने औरंगजेबाने आपला विश्वासघात केल्याचा आरोप केला. हे औरंगजेबाला सहन झाले नाही आणि त्याने शिवाजी महाराजांना आग्रा येथे पाठवले आणि नजरकैदेत ठेवले.

 

पण महाराजही सुखरूप निसटले. त्या वेळी संभाजी राजेही महाराजांसोबत होते, त्यामुळे त्यांनी संभाजी राजांना मथुरेतील एका निष्ठावंत ब्राह्मणाच्या घरी सोडले, महाराज वाराणसी आणि पुरी पार करून स्वराज्यात आले. या घटनेमुळे औरंगजेबाला जयसिंगचा संशय आला आणि त्याने त्याला विष देऊन ठार केले.

1668 मध्ये जसवंत सिंग यांनी पुढाकार घेतला आणि महाराजांनी मुघलांशी दुसरी संधी केली. त्यांना पुणे, चाकण, सुपा ही राज्येही परत देण्यात आली. पुरंदर आणि सिंहगड मुघलांच्या ताब्यात राहिले. 1670 मध्ये, महाराजांनी दुसऱ्यांदा सुरत लुटले, ज्यातून त्यांनी 132 लाखांची संपत्ती मिळवली आणि परत आल्यावर त्यांनी मुघलांचा पराभव केला.

आदिलशाह, मराठा- इंग्रज - 

अली आदिलशहा 24 नोव्हेंबर 1672 रोजी मरण पावला. त्यानंतर त्यांचा मुलगा सिकंदर फक्त सात वर्षांचा होता. तो गादीवर बसला आणि त्याच वर्षी विजापूरचा सरदार रुस्तम जमान याने युद्ध घोषित केले. विजापूरमधील गृहयुद्धाचा फायदा घेऊन महाराजांनी 1673 मध्ये विजापूरवर हल्ला केला.

 

विजापूरमधील महत्त्वाची ठिकाणे विजापूरचे सरदार, सरदार अब्दुल मोहम्मद, खवासखान अब्दुल करीम बहलोलखान आणि मुझफ्फरखान यांच्याकडे होती. महाराजांचे लक्ष आधीच सातारा, कोल्हापूर, भागंबरवर होते.6 मार्च 1673 रोजी महाराजांनी पन्हाळा किल्ला जिंकला. मुघल आणि विजापूरच्या सरदारांनी युती करून मराठ्यांवर हल्ला केला .

 

पण मराठेही न घाबरता पळून गेले. ठाणे, लक्ष्मेश्वर, संपगाव, बंकापूर, हुबळी आदी ठिकाणी लूटमार करण्यात आली. तिकडे कोकणात महाराजांनी मुघल आणि सिद्धींचाही भूस्खलनाने पराभव केला. पण दौलत खान हा मराठा सैन्याचा अधिकारीही युद्धात जखमी झाला.

 

इंग्रज सिद्दी आणि मराठे यांच्यात मध्यस्थी करण्याचा प्रयत्न करत होते, परंतु महाराजांनीही मध्यस्थी करण्यास नकार दिला, हे लक्षात घेऊन इंग्रजांनी सिद्दी आरमार मुंबईत बंद केले. राजापूर व इतर ठिकाणच्या गोदामांच्या लुटीची भरपाई ही इंग्रजांची प्रमुख मागणी होती. जंजिरा किल्ला मराठ्यांच्या ताब्यात जाऊ नये असे इंग्रजांना वाटत होते पण व्यापार आणि मुक्त संचार व्हावा म्हणून त्यांना मराठ्यांना भेटावे लागले. शेवटी 1674 मध्ये इंग्रजांनी महाराजांशी संधी केली.

 

राज्याभिषेक -

छत्रपती शिवाजी महाराज हे हिंदवी साम्राज्याचे राजे होते. यात शंका नाही. परंतु तत्त्वतः त्याचे स्थान राजा किंवा सम्राटासारखे नव्हते. ते अभिषिक्त राजा नसल्यामुळे त्यांना व त्यांच्या सहकाऱ्यांना राज्य करताना अनेक गैरसोयींचा सामना करावा लागला. शिवाय, महाराजांनी कितीही संपत्ती मिळवली किंवा त्यांचे सैन्य किंवा नौदल कितीही मजबूत असले तरी ते मुघलांचे जमिनदार होते.

 

विजापूरसाठीते  एका व्यापाऱ्याचे बंडखोर मुलगे होते. शिवाय, त्यांनी राज्य केलेल्या लोकांकडून निष्ठेची अपेक्षा करणे कठीण होते. तसेच राज्याभिषेकाशिवाय महत्त्वाच्या कागदपत्रांवर स्वाक्षरी करणे किंवा काही महत्त्वाचे निर्णय घेणे आवश्यक होते. म्हणूनच स्वराज्य निर्माण करण्यासाठी आणि भविष्यातील सुरक्षिततेची हमी देण्यासाठी त्यांचे राज्याभिषेक करणे खूप महत्वाचे होते.

 

तत्कालीन जनता महाराजांकडे हिंदुत्वासाठी लढणारा नेता म्हणून पाहत होती. आपले हिंदवी स्वराज्य स्थापन करून आपल्या हक्कासाठी लढायचे हेही महाराजांचे स्वप्न होते. आता हिंदवी स्वराज्याची स्थापना म्हणजे हिंदू छत्रपती असणे. त्यामुळे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी राज्याभिषेक करण्याचा निर्णय घेतला.

 

पण इथेही एक गंमत घडली.प्राचीन हिंदू धर्मग्रंथानुसार क्षत्रिय धर्माचा माणूसच राजा होऊ शकतो. आणि छत्रपती शिवाजी महाराज हे भोंसले कुळातील असल्याने महाराज कुणबी होते आणि अशा कुटुंबातील कोणीही राजा होणे शक्य नव्हते. राजा होण्यासाठी क्षत्रिय असणे आवश्यक होते.

 

त्याशिवाय भारतातील सर्व ब्राह्मणांचे आशीर्वाद मिळणे अशक्य होते. राज्याभिषेकाला विरोध करणाऱ्यांना गप्प करण्यासाठी पंडिताची गरज होती आणि ही गरज गागभट्टांच्या रूपाने पूर्ण झाली. ते ब्रह्मदेव किंवा वास आणि काशीक्षेत्र म्हणून ओळखले जात असे. सुरुवातीला अनेक अडचणी आल्या पण काही काळानंतर गागभट्ट यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना क्षत्रिय कुलवंत म्हणून स्वीकारले.

 

भोंसले कुळ हे उदयपूरच्या क्षत्रिय कुळातील होते. मुलाचे वारस व त्याच्या इतर काही प्रमुखांनी ते सिद्ध करण्याचे काम हाती घेतले. भोंसले कुळ हे प्रदीर्घ संघर्षानंतर प्रभू रामचंद्रांच्या सूर्य कुळातील शुद्ध क्षत्रिय वंश आहे. हे सिद्ध झाले. हा खात्रीशीर पुरावा सिद्ध केल्यावर गागाभट्ट महाराष्ट्रात आले आणि त्यांनी महाराजांच्या राज्याभिषेकाचा मुख्य पुजारी म्हणून पदभार स्वीकारला. त्यानंतर 6 जून 1674 रोजी रायगडमध्ये महाराजांचा राज्याभिषेक झाला.

 

राज्याभिषेकानंतरच्या मोहिमा:

राज्याभिषेक सोहळा पार पडला पण महाराजांच्या प्रमुख समर्थक जिजाबाई काही दिवसातच मरण पावल्या. कर्नाटकात परतण्याचा निर्णय घेताना महाराज कोणालाच घाबरले नाहीत. आदिलशाहीच्या बाबतीत तसे नाही, पण तसे पाहिले तर औरंगजेब आपले स्वराज्य नष्ट करण्याच्या मार्गावर आहे. त्यामुळे देवाने कोणतेही संकट निर्माण केले नाही, पण संकट आलेच तर दक्षिणेत काही सैन्य असणे अत्यंत आवश्यक होते.

 

दक्षिण मोहीम-

दक्षिण मोहिमेत महाराजांनी गोवळकोंडाच्या कुतुबशहाकडे मदत मागितली होती. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे सावत्र बंधू व्यंकोजी राजे यांच्याकडे कर्नाटकात जहांगीरदारी होती, त्यामुळे महाराजांनी त्यांना स्वराज्य उभारणीत मदत करावी असा त्यांचा हेतू होता. महाराज जेव्हा गोवळकोंडा येथे पोहोचले तेव्हा तिक्कडच्या कुतुबशहाने त्यांचा खूप सन्मान केला, त्यांचे स्वागत केले आणि त्याच गादीवर बसवले.

 

चेन्नईच्या दक्षिणेला असलेला जंजी किल्ला रायगडाइतकाच मोठा आणि महत्त्वाचा होता. महाराजांनी हा किल्लाही ताब्यात घेतला. तेव्हा महाराजांनी वेल्लोरचा किल्ला काबीज करण्याचा निर्णय घेतला. वेल्लोरच्या किल्ल्याला अनेक दिवस वेढा घातल्यानंतरही तो काबीज करता आला नाही, त्यामुळे वेल्लोरच्या समोरील टेकडीवरून महाराजांनी किल्ल्यावर गोळीबार सुरू केला आणि क्षणार्धात किल्लाही महाराजांच्या ताब्यात आला.

 

असे करून महाराजांनी कर्नाटकातील एकूण वीस लाख क्षेत्रफळ मिळवले आणि इतर किल्ले जिंकले. महाराजांच्या इच्छानुसार त्यांनी त्यांचे भाऊ व्यंकोजी राजे यांना भेटीसाठी बोलावले, पण ते फारसे उत्सुक नव्हते. ते काही दिवस महाराजांसोबत राहिले आणि नंतर तंजावरला निघून गेले. आणि महाराजांच्या सैन्यावर हल्ला केला. पण महाराजांनी त्यांचाही पराभव केला. हे पाहून महाजनांना फार वाईट वाटले, म्हणून महाराजांनी त्यांना त्यांची स्थिती स्पष्ट करण्यासाठी अनेक पत्रे पाठवली आणि दक्षिणेतील काही प्रदेशही त्यांना दिला.

 

छत्रपती शिवाजी महाराज – छत्रपती संभाजी महाराज नातं-

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पुत्र छत्रपती संभाजी महाराज हे मराठा साम्राज्याचे दुसरे छत्रपती होते. छत्रपती संभाजी महाराजांच्या आईचे लहान वयातच निधन झाल्यामुळे महाराजांचे संभाजी महाराजांवर खूप प्रेम होते. छत्रपती संभाजी महाराजांनाही आपल्या वडिलांबद्दल खूप आदर होता. वडील आणि मुलाचे नाते खूप पवित्र होते. या जोडीला शिवशंभू असेही म्हणतात.

 

सरकार-

छत्रपती शिवाजी महाराज हे एक कार्यक्षम आणि ज्ञानी सम्राट म्हणून ओळखले जात होते. त्यांना लहानपणी फारसे पारंपारिक शिक्षण मिळाले नव्हते पण महाराजांना भारतीय इतिहास आणि भारतातील राजकारणाची उत्तम जाण होती. शुक्राचार्य आणि कौटिल्य यांना त्यांनी आपले आदर्श मानले आणि अनेक वेळा मुत्सद्देगिरीचा अवलंब करणे त्यांना योग्य वाटले.

 

त्याच्या काळातील मुघलांप्रमाणे ते ही एक हुकूमशाही शासक होते . पण त्यांच्या प्रशासकीय कामात त्यांना मदत करण्यासाठी अष्टप्रधान नावाची आठ मंत्र्यांची परिषद होती. यामध्ये मंत्र्यांच्या प्रमुखाला पेशवे संबोधले जात असे. अर्थ आणि महसूल मंत्री अमात्य राजाचे दैनंदिन व्यवहार पाहत असे.

 

सचिव कार्यालयाचे काम करत होते, ज्यात करारांवर स्वाक्षरी करणे आणि मसुदा तयार करणे समाविष्ट होते. सुमंत परराष्ट्र मंत्री होते. सैन्याच्या प्रमुखाला सेनापती म्हणत. धर्मादाय आणि धार्मिक बाबींच्या प्रमुखाला पंडित राव असे संबोधले जात असे.न्यायाधीश हे न्यायिक प्रकरणांचे प्रमुख होते.

 

अष्टप्रधान मंडळ

शिवाजी महाराजांनी राज्यकारभारासाठी आठ मंत्री असलेले अष्टप्रधान मंडळाची नेमणूक केली होती. हे मंत्री राजांना राज्यकारभारविषयक कामाविषयी सल्ले देत असे.^{[१५३][१५४]}

मराठी आणि संस्कृत भाषा प्रोत्साहन व विकास

शिवरायांच्या काळात राज्यकारभारात पारशी भाषेचा मोठ्या प्रमाणात वापर होत असे. पण शिवरायांनी यात महत्त्वाचे बदल केले. शिवरायांनी आपल्या अधिकाऱ्यांची एक समिती नेमली. या समितीकडे पारशी व अरेबिक शब्दांऐवजी वापरता येण्यासारखे संस्कृत शब्द सुचवण्याची जबाबदारी देण्यात आली होती. या समितीने १६७७ मध्ये 'राज्यव्यवहारकोष' नावाचा शब्दकोश सादर केला. शिवरायांची राजमुद्रादेखील संस्कृतमधेच होती. ^[१५५]

धर्मविषयक धोरण

शिवाजी महाराजांनी धर्मनिरपेक्ष व सहिष्णु वृत्तीने राज्यकारभार चालवला. विविध धर्मांतील समन्वयावर त्यांचा विश्वास होता. जेव्हा औरंगझेबाने जिझिया कर आकारण्यास सुरुवात केली तेव्हा शिवरायांनी एका पत्राद्वारे जिझिया कर रद्द करण्याची मागणी करत औरंगझेबला त्यांनी अकबराप्रमाणे हिंदू धर्मातील श्रद्धा आणि क्षेत्रांबद्दल आदराने वागण्याचा सल्ला दिला. त्यांच्या सैन्यात सुरुवातीपासून मुस्लीम लोकांचा समावेश होता. १६५६ मध्ये पठाणांची पहिली तुकडी बनवण्यात आली. दर्या सारंग, शिवरायांच्या नौदलाचा प्रमुख एक मुस्लीम होता^[८६]. संत रामदासांना शिवरायांचे गुरू मानण्यात येत होते, पण अलीकडील संशोधनावरून स्पष्ट झाले आहे की संत रामदास शिवरायांना कारकिर्दीच्या उत्तराधार्थ भेटले. ^[१५६]

शिवरायांची राजमुद्रा

राजमुद्रा

राजमुद्राछत्रपती शिवाजीराजे जेव्हा पुण्याचा कारभार पाहू लागले, तेव्हा त्यांनी स्वतःची स्वतंत्र राजमुद्रा तयार केली. शहाजीराजे व जिजाबाई यांची मुद्रा पारशी भाषेत होती, पण शिवाजी महाराजांनी राजमुद्रेसाठी संस्कृत भाषेचा वापर केला.^[१५७] या राजमुद्रेवरील मजकूर खालीलप्रमाणे

"प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता शाहसुनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते". ^[१५८] ज्याप्रमाणे प्रतिपदेचा चंद्र वाढत जातो आणि साऱ्या विश्वात वंदनीय होतो, तशीच शहाजींचा पुत्र शिवाजींची ही मुद्रा व तिचा लौकिक वाढत जाईल असा याचा अर्थ होतो."^[१५९]

शिवाजी महाराजांचे युद्धतंत्र

शिवाजी महाराजांकडे इतर साम्राज्यांच्या तुलनेत छोटी पण सुसज्ज आणि शिस्तबद्ध अशी फौज होती. या फौजेमध्ये मुख्यत्वे मराठा आणि कुणबी जातीचे मावळे समाविष्ट होते.^[१६०] शिवाजी महाराज जाणून होते की मुघलांच्या प्रचंड तसेच दारुगोळा व तोफखान्यांनी सज्ज असलेल्या फौजेला पारंपारिक युद्धपद्धतीने हरवणे कठीण होते. त्यामुळे महाराजांनी आपली स्वतःची अशी युद्धनीती विकसित केली, जिला ' गनिमी कावा' म्हणून ओळखले जाते.^[१६१] आजूबाजूच्या भौगोलिक प्रदेशाचे आणि येथील दऱ्याखोऱ्यांचे सखोल ज्ञान, वेगवान फौज आणि शत्रूला अनपेक्षित हल्ले अशा पद्धतींचा वापर शिवरायांनी केला. ही युद्धनीती अतिशय यशस्वी ठरली. मुघलांच्या मोठमोठ्या फौजा शिवरायांच्या छोटेखानी फौजांसमोर निष्प्रभ ठरल्या.

शिवाजी महाराजांचे आरमार

शिवाजी महाराज १२-१३ वर्षांचे असताना म्हणजे १६४२-४३ मध्ये त्यांची रवानगी पुण्याला वडिलांच्या जहागिरीवर करण्यात आली.पुण्यात आल्यावर त्यांनी मावळ व आसपासचा प्रदेश जिंकून घेतला.आदिलशाहीच्या जहागिरीत राहून येथील किल्ले जिंकून सत्तेची पाळेमुळे रोवली.राजगड,रोहिडा,तोरणा,कुवारगड,कोंढाणा इत्यादी किल्ले ताब्यात आणले. इ.१६५५-५६ मध्ये जावळी सर केल्यावर रायगड किल्ला स्वराज्यात आला आणि स्वराज्याची हद्द समुद्राला जाऊन भिडली,तेव्हा स्वराज्याचा संबंध सिद्दी,इंग्रज,पोर्तुगीज,डच,फेंच या सत्तांशी आला.(आजचा मुंबईतील कुलाबा हा प्रदेश सिद्दीच्या अमलाखाली होता.)सिद्द्यांची राजधानी दंडराजपुरी येथील जंजिरा किल्ल्यावर होती.किनारपट्टीवर धाडी घालणे,लुट करणे,जाळपोळ करणे,बायका पळवणे,लोक बाटवणे हा सिद्द्यांचा जुना धंदा होता.या सगळ्याची दखल शिवाजी महाराजांनी घेतली होती.

पुढे १६५७ मध्ये महाराजांनी कल्याण,भिवंडी पावेतो प्रदेश काबीज केला,त्यामुळे सिद्द्यांशी संपर्क-संघर्ष होणे अपरिहार्य होते. कृष्णाजी अनंत सभासद लिहितो, "पुढे राजीयास राजपुरीचे शिद्दी,घरात जैसा उंदीर तैसा शत्रू यास कैसे जेर करावे म्हणून तजवीज पडली." सिद्द्याचे पारिपत्य करण्याकरिता आरमार उभारण्याची निकड होती.आरमार निर्मितीमुळे इंग्रज,डच,पोर्तुगीज,फ्रेंच या सत्तांना शह बसून सार्वभौमत्व सिद्ध होणार होते.याच राजकीय कारणाकरिता महाराजांनी आरमार उभारले.आज्ञापत्रात रामचंद्र पंत अमात्य म्हणतात, "आरमार म्हणजे स्वतंत्र एक राज्यागच आहे.जैसे ज्यास अश्वबळ त्याची पृथ्वी प्रजा आहे.तद्वतच ज्याचा आरमार त्याचा समुद्र.याकरिता आरमार अवस्यमेव करावे."

महाराजांनी कल्याण,भिवंडी जिंकल्यावर कल्याणच्या खाडीत सुमुहुर्ताने आपल्या आरमाराची पहिली पठाणे तरती केली.पोर्तुगीज दफ्तरातील आधाराप्रमाणे इ.१६५९ मध्ये मराठ्यांच्या आरमाराची मुहूर्तमेढ रोवली. त्याचा तपशील असा,"आदिलशाहीचा सरदार शहाजीच्या मुलाने वसई व चौल कडील प्रदेश काबीज केला असून तो बलिष्ठ झाला आहे.त्याने काही लढाऊ  गलबते कल्याण,भिवंडी,पनवेल या वसई तालुक्याच्या बंदरामध्ये बांधिली आहेत.त्यामुळे आम्हांस सावध राहणे भाग झाले आहे.ही गलबते समुद्रात फिरकू न द्यावी म्हणून (पोर्तुगीज)कॅप्टन ला आम्ही आज्ञा केली आहे की,त्याने सदर गलबते बंदरातून बाहेर येउच देऊ नये." वसईस जहाज बांधणारे कुशल कारागीर होते.रुय लैताव व्हीयेगस व त्याचा मुलगा फेर्नाव व्हीयेगस यांच्या नेतृत्वाखाली शिवाजी महाराजांनी वीस लढाऊ (Sanguicies) गलबते बांधण्यास सुरुवात केली.ही जहाजे आपण सिद्द्याविरुद्ध लढण्यासाठी बंधित आहोत,असे शिवाजी राजांनी जाहीर केले होते.कारण असे जाहीर केल्याशिवाय पोर्तुगीज त्या जहाजांना कल्याण-भिवंडीच्या खाडीतून बाहेर समुद्रात पडू देणे शक्य नव्हते.सुमारे तीनशे चाळीसच्या वर कारागीर व इतर लोक जहाज बांधणीचे काम करत होते.बायकामुलांसकट त्यांची संख्या बाराशेच्या वर होती.

शिवाजीचे आरमार तयार झाले तर सिद्द्याबरोबर आपल्यालाही(पोर्तुगीज) त्याचा त्रास होणार या भीतीने शिवाजीचे आरमार तयार होण्यापूर्वी (पोर्तुगीज लोकांनी) नोकरी सोडून द्यावी,म्हणून वसईचा कॅप्टन आन्तोनियु द मेलु कास्त्रु याने प्रयत्न केले.परिणामी ही सगळी मंडळी शिवाजी महाराजांची नोकरी सोडून गुप्तपणे मुंबई व वसई येथे पळून गेली. चौलच्या कॅप्टनने पोर्तुगीज गव्हर्नरास लिहिलेल्या पत्रानुसार चौल मध्ये राजे पन्नास तारवे बांधीत होते त्यातील सात तारावे बाहेर पडण्याच्या तयारीत होती. इ.१६६७ च्या शिवाजीच्या वाढत्या सामर्थ्याबद्दल विजरई कोंदी द सांव्हिसेन्ति याने एका पत्रात व्यक्त केलेले मत उल्लेखनीय आहे. "शिवाजीचे नौदलही मला भीतीदायक वाटते.कारण त्यांच्याविरुद्ध आम्ही सुरुवातीपासूनच कारवाई न केल्यामुळे त्यांनी किनाऱ्यावर किल्ले बांधिले आणि आज त्यांच्याजवळ पुष्कळ तारवे आहेत;पण ही तारवे मोठी नाहीत."

शिवाजीच्या आरमारात गुरबा, तरांडी, तारवे, गलबते, शिबाड, पगार या प्रकारची जहाजे असल्याची सभासद सांगतो.त्यात मचवे, बभोर, तिरकती  पाल होते हा उल्लेख मल्हाररामराव चिटणीस करतो.लढाऊ जहाजात गलबत, गुराबा व पाल ही प्रमुख होती.गलबतांपेक्षा गुरबा मोठ्या प्रमाणावर असत आणि पाल सर्वात भारी असे.ही सर्व जहाजे उथळ बांधणीची म्हणजे लांबीच्या प्रमाणात अधिक रुंदीची असत.नाळीकडील भाग खूपच निमुळता व उघडा असे,त्यामुळे त्यांना समुद्राचे पाणी कमी घर्षणाने कापता येई.नाळीवर आलेले पाणी उघडेपणामुळे दोन्ही बाजूंनी वाहून जाई.

शिवकालीन नौकांचे प्रकार पाहूयात:-

• संदेशवाहक होडी:-हा होडीचा सर्वात लहान प्रकार असून तो व्हलवता येत असे.यावर डोलकाठी नसे.क्वचितच एखादे शीड असे.
• Water-boat:-या होड्या पिण्याचे पाणी ने-आण करण्यासाठी वापरत असे.
• मचवा:-हे एक छोटे जहाज असून ते व्हलवता येत असे.त्यावर सुमारे २५-४० सैनिक असत.हे जहाज त्वरेने हालचाल करत असे.यावर शक्यतो तोफा नसत व केवळ छर्रे व ठासणीची बंदूक असणारी शिपायांची तुकडी असे.
• शिबाड:-हा मालवाहू जहाजाचा प्रकार आहे.त्यावर तोफा बसवून ते युद्धासाठीही वापरत असत.यावर एक डोलकाठी व शिड असून ते व्हलवता येत नसे ते केवळ वाऱ्याच्या आधारे एकाच दिशेने चालत.
• गुराब:-हे जहाज शिबडापेक्षा मोठे असून त्यावर २ किंवा ३ डोलकाठ्या असत व प्रत्येक डोलकाठीवर २ चौकोनी शिड असत.गुराबेवर जहाजाच्या लांबीशी काटकोनात प्रत्येक बाजूने ५-७ तसेच नाळेवर समोरून व पिछाडीस एक तोफ असे.यावर सुमारे १००-१५० सैनिक असत.
• तिरकती:-हे तीन डोलकाठ्यांचे जहाज असे.
• पगार:-ही छोटी होडी असे.

जहाज बांधणीसाठी लागणारा चांगल्या प्रकारचा साग कोकणात विशेषतः वसईच्या आसपास मिळत असे.शिवाजी राजांच्या आरमारी व्यवस्थेत २०० जहाजांचा एक सुभा केला जात असे. मायनाक भंडारी व दौलतखान हे आरमाराचे प्रमुख अधिकारी होते.तीन डोलकाठ्यांची जहाजे व्यापाराकरिता मस्कत पर्यंत जात असे. आरमाराचे संरक्षण किनाऱ्यावरील किल्ले व खड्या यामुळे होत असे.आरमारात कोळी, भंडारी, गाबित, भोई, खारवी, पालदी-मुसलमान व इतर यांचा भरणा असे.

 

आज्ञापत्रात आरमाराबद्दल आलेला उल्लेख असा "गुराबा थोर न बहुत लाहान यैशा मध्यम रीतीने सजाव्या तैशीच गलबत करावी.थोर बरसे, फरगात जे वाऱ्याविणे प्रजोजनाचे नव्हेत यैसे करावयाचे प्रयोजनच नाही." आज्ञापत्रातील बाकीच्या गोष्टींचा उल्लेखही नोंद घेण्यासारखा आहे.

1. आरमार करावे त्यावरी मर्दाने मारक माणूस,भांडी,जम्बुरे,बंदुका,दारूगोळी,होके असावेत.
2. दर सुबेयास पाच गुरबा,पंधरा गलबते करून द्यावी.
3. आरमारास तानखा सहसा मुलुखातून नेमून द्यावा.पैदास्तीवरी नेमणूक सहसा न करावी.पैदास्तीचे नेमणुकीने सावकारास उपद्र होऊन सावकारी बुडते.बंदरे राहिलो पाहिजेत.सावकारी वाढवावी.
4. आरमार सजीत सजीत सजावे.आरमारकरी यांनी हमेशा दर्यात फिरून गनीम राखावा.
5. सर्वकाल दर्यावर्दी गनिमाचे खबरीत राहून गनिमाचे मुलुख मारावा
6. दर्यात कुली सावकारी तरांडी याची आमदारफत्ती करावी.कौली सावकाराचे वाटी जाऊ नये.
7. विदेशीची गैर कौली सावकारी तरांडी येता जाता आली तर त्यास सर्व साहित्य द्यावे.अल्पस्वरूप जकात घेऊन त्यास जाऊ द्यावे.

युद्धाच्या वेळी सगळ्यांनी एकत्र येऊन झुंजावे आणि गनिमाला बुडवावा.गनीम दगाबाज असेल तर विश्वास न धरिता त्याचे जहाज फोडून टाकावे.आरमारासाठी लागणारे सागाचे लाकूड हे अरण्यातून आणावे पण परवानगीने तोडावे असे महाराज म्हणत असत.आंबे,फणस हे आरमाराच्या उपयोगी असल्याने त्याचे जतन करावे ते वाढविण्यास कष्ट पडतात म्हणून ते त्याच्या मालकाकडून विकत घ्यावे (यावरून राजे जनतेचा किती विचार करीत असे हे दिसते) त्यांना दु:ख होईल असे काहीही करू नये.

यावरूनच राजांचे आरमाराबाबतचे धोरण स्पष्ट होते.याच आरमाराने खांदेरीच्या मोहिमेच्या वेळी इंग्रजांची पाचावर धारण केली जे इंग्रज सुरुवातीला ह्याच आरमाराला नावं ठेवीत होते तेच इंग्रज १ नोव्हेंबर १६७९ च्या पत्रात लिहितात,"त्या लहान सरपटणारया होड्या आम्हाला आश्चर्यकारक रीतीने चकवतात.आता आम्हाला असे वाटू लागले आहे की,आमच्याकडे तसल्या होड्या असतील तर आम्हालाही मदत होऊ शकेल." पत्रातील या उलेखावरूनच स्वराज्याच्या आरमाराची महती कळते.

 

छत्रपती शिवाजी महाराजांवर लिहिलेली पुस्तके-

त्यांच्या जीवन शैलीवर आधारित अनेक पुस्तके आणि चित्रपट छत्रपती शिवाजी महाराजांवर वेगवेगळ्या शैलीत सादर केले गेले आहेत. छत्रपती शिवाजी महाराजांवर आतापर्यंत 60 हून अधिक पुस्तके लिहिली गेली असून ही पुस्तके केवळ मराठीतच नाही तर इतर भाषांमध्येही उपलब्ध आहेत. काही उत्तम साहित्य म्हणजे: आग्राहून सुटका , आज्ञापत्र, शिवछत्रपतींचे चरित्र, राजा शिवाजी, शिवराय, गड आला पण सिंह  गेला, उष: काल, श्रीमानयोगी, कुलवाडीभूषण शिवराय, छत्रपती शिवरायांचे कष्टकरी मावळे, थोरलं राजन सांगून गेलं, शिवछत्रपती, शिवनामा, शिवभूषण, छत्रपती शिवाजी आणि सुराज्य, राजा शिवछत्रपती.

 

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा मृत्यू-

मार्च 1680 च्या उत्तरार्धात, हनुमान जयंतीच्या पूर्वसंध्येला, छत्रपती शिवाजी ताप आणि आमांशाने आजारी पडले आणि 3 एप्रिल 1680 रोजी त्यांचे निधन झाले.

 

महाराज गडपती गजअश्वपती भूपती प्रजापती सुवर्णरत्नश्रीपती

अष्टवधानजागृत अष्टप्रधानवेष्टित न्यायालंकारमंडित शस्त्रास्त्रशास्त्रपारंगत राजनितिधुरंधर प्रौढप्रतापपुरंदर क्षत्रियकुलावतंस सिंहासनाधिश्वर महाराजाधिराज

राजाशिवछत्रपती महाराजांचा विजय असो.!!!!!!

संदर्भ :

 1. Balkrishna, Shivaji The Great, 4 Vols., Kolhapur. 1932.

2. Duff, James Grant, A History of Marhathas, 2 Vols., New Delhi, 1978.

3. Kincaid, Denis, The Grand Rebel, Bombay, 1937.

4. Kulkarni, G.T. Moghal-Maratha Relations, Poona, 1983.

5. Mahaley K. L. Shivaji The Pragmatist, Nagpur, 1969.

6. Mujumdar R. C. Ed. The Mughal Empire, Bombay, 1974.

7. Nadkarni, R. V. The Rise and Fall of the Maratha Empire, Bombay, 1966.

8. Pagadi, Setumadhavarao, Shivaji, Bombay, 1983.

9. Ranade, M. G. Rise of the Maratha Power and Other Essays, Bombay, 1961.

10. Rawlinson, H. G. Shivaji The Maratha : His Life and Times, Oxford, 1915.

11. Sarkar, J. N. House of  Shivaji, Calcutta, 1955.

द्वारे -

वाळेकर प्रियांका मिनानाथ
(बी. एड. प्रथम वर्ष  २०२३-२४ )